Սովորության ուժը կամ ձեր կյանքի չգիտակցված ժամերը

Photo by Daria Nepriakhina on Unsplash

Սովորությունները մեր կյանքի անբաժանելի մասն են։ Առօրյա գործողությունների գրեթե 45%-ը մենք իրականացնում ենք առանց գիտակցության ուղղակի մասնակցության՝ ավտոպիլոտի ռեժիմում։ Նման եզրահանգման են եկել Դյուքի համալսարանի հոգեբանները հետազոտության արդյունքում։ Մարդու գլխուղեղը մշտապես զբաղված է էներգիա խնայելու նոր ուղիների փնտրտուքով։ Գլխուղեղը հակված է սովորության վերածել ցանկացած գործունեություն՝ ավելի հաճախ հանգսանալու հնարավորություն ունենալու համար։

Ամերիկացի լրագրող, Պուլիցերյան մրցանակի դափնեկիր Չարլզ Դյուհիգի «Սովորության ուժը» գիրքը օգնում է հասկանալ սովորությունների էությունը և պատասխանում մի շարք հարցերի՝ ինչպես են ձևավորվում սովորությունները, ինչպես կարելի է փոխել դրանք և ինչ ազդեցություն կարող են ունենալ դրանք անհատի, հասարակության և կազմակերպությունների կյանքում։ Ահա այն 9 ամենակարևոր դասերը, որոնք մենք դուրս ենք բերել գիրքն ընթերցելու արդյունքում։

#1 Սովորության ձևավորումը եռաքայլ շրջափուլ է

Գլխուղեղում սովորությունները ձևավորվում և ամրապնդվում են երեք հաջորդական քայլերով՝ ազդանշան, վարք և պարգևատրում։ Ազդանշանը գործի է դնում համապատասխան ավտոմատ գործողությունների շարքը, որի արդյունքում մարդը որոշակի պարգևատրում է ստանում։ Առավոտյան քնատությունը (ազդանշան) ստիպում է սուրճ եփել ու ըմպել այն (բուն գործողություն)՝ արթնացնելով միտքն ու մարմինը (պարգև)։

#2 Սովորությունը փոխելու համար անհրաժեշտ է փոխել միայն միջանկյալ գործողությունը

Գլխուղեղը չի կարող վերահսկել ազդանշանը, այն չի ուզում հրաժարվել նաև պարգևատրումից, ուստի սովորությունները փոխելու համար մենք պետք է փոխենք ազդանշանին տրվող մեր հակազդումը։ Սակայն դա անելու համար, մենք նախևառաջ պետք է բացահայտենք ազդանշանը. թե ինչն է ստիպում անել այս կամ այն գործողությունը, զգալ այս կամ այն հույզը, մտածել այս կամ այն հարցի շուրջ։ Որպես ազդանշան կարող է հանդես գալ՝ վայրը, օրվա ժամը, հույզը, այլ մարդիկ, նախորդ գործողությունը։ Ազդանշանը պարզելուց հետո անհրաժեշտ է փորձարկումներ կատարել պարգևատրման հետ. ինչ է ընկած դրա հիմքում, ինչ է մեզ իրականում տալիս այս կամ այն գործողությունը կատարելը։ Այնուհետ, անհրաժեշտ է մտածել, թե ինչով կարելի է փոխարինել բուն գործողությունը, որպեսզի պահպանելով ազդանշանն ու պարգևատրումը, հնարավոր լինի փոխարինել անցանկալի սովորությունը առավել կառուցողականով։

#3 Գլխուղեղը չի տարբերակում բացասական և դրական սովորությունները

Թե՛ բացասական, թե՛ դրական սովորությունները էներգիա ու ջանք խնայելու միջոց են։ Թե՛ մեկի, թե՛ մյուսի դեպքում մենք որոշակի պարգևատրում ենք ստանում։ Երկուսն էլ ծառայում են նույն նպատակին, երկուսի համար էլ հավասարապես ձևավորվում են ամուր նեյրոնային ցանցեր։ Ահա, թե ինչու մարդիկ դժվարությամբ են հրաժարվում բացասական սովորություններից. նույնիսկ, երբ գիտակցում են, որ դրանք վնասում են իրենց։

#4 Բացասական սովորությունները հնարավոր չէ արմատախիլ անել, դրանք կարելի է փոխարինել դրական սովորություններով

Սովորությունները, որպես կանոն, ձևավորվում են անկախ մեր կամքից։ Հետևաբար մենք չենք կարող դրանք ենթարկել մեզ ու հեշտությամբ արմատախիլ անել։ Նույնիսկ հին սովորությունները, որոնք կարծես թե մարել են, շատ արագ են վերականգնվում։ «Ազատվել վնասակար սովորությունից» արտահայտությունը հակասում է մեր նյարդակենսաբանությանը։ Լավ նորությունն այն է, որ մենք կարող ենք փոխել ցանկացած սովորություն՝ օգտագործելով նույն ազդանշանն ու պարգևատրումը։ Այլ կերպ ասած, մենք կարող ենք օգտագործել արդեն պատրաստի նեյրոնային ցանցը՝ փոխելով այն, ինչը քիչ թե շատ մեր անմիջական գիտակցության սահմաններում է՝ վարքը։ Օրինակ, ծխելու վնասակար սովորությունից ազատվելու համար, մարդը պետք է հասկանա, թե որ իրավիճակներն են որպես ազդանշան ծառայում (երբ է առաջ գալիս ծխելու ցանակությունը), գիտակցի, թե ինչ է տալիս իրեն ծխելը ու փնտրի այնպիսի այլընտրանքային գործողություն, որը կխթանվի նույն ազդանշանից ու կապահովի նույնպիսի պարգևատրում։

#5 Անկյունաքարային սովորությունների դերը

Մեր սովորությունների մի մասը առաջնային են, մյուսները՝ երկրորդական։ Երկրորդական սովորությունները փոխելն ավելի դյուրին է, սակայն դրանք միայն տեղային խնդիրներ են լուծում։ Մինչդեռ առաջնային կամ անկյունաքարային սովորությունների փոփոխումը չափազանց արդյունավետ է, քանի որ շղթայական ռեակցիա է առաջացնում՝ իր հետևից բերելով նաև այլ սովորությունների փոփոխություն։ Այդ հիմնարարար փոփոխությունը առաջ է բերում բազմաթիվ «փոքր փոփոխություններ», ասել է թե՝ բազմաթիվ «փոքր հաղթանակներ»։ Հետևաբար, անկյունաքարային սովորությունները փոխելը կարող է փոխել մեր անձն ու կյանքի որակը։ Անհրաժեշտ է պարզել, թե որն է ձեր անկյունաքարային սովորությունը (մեկի համար այն ուշ արթնանալն է, մյուսի համար գերսնումը, երրորդի համար՝ հաճախակի շեղվելը), որը փոխելու դեպքում ինքնաբերաբար կփոխվեն նաև մի շարք այլ սովորություններ (աշխատանքից չուշանալն ու առավոտյան նախաճաշը բաց չթողնելը, քաղցրից հրաժարվելն ու կանոնավոր մարզվելը, կենտրոնացումը զարգացնելն ու պորդուկտիվությունն ավելացնելը)։

#6 Ձախողման պլանավորումը գաղտնիքներից մեկն է

Եթե նպատակ եք դրել փոխել ձեր անկյունաքարային սովորությունները, հետևաբար որակապես փոխել նաև ձեր կյանքը, ապա հաջողությունը ծրագրելուց բացի, անհրաժեշտ է պլանավորել նաև ձախողումը։ Պլան Բ-ն չափազանց կարևոր է, քանի որ թույլ չի տալիս վերադառնալ նախորդ սովորություններին։ Երբ գիտենք՝ ինչ պետք է անել, եթե ինչ-որ բան այնպես չգնա, շատ ավելի հեշտ է սկսել փոփոխությունը, քան երբ ընդամենը մեկ ճանապարհ ունենք, որով կա՛մ կարող ենք գնալ առաջ, կա՛մ վերադառնալ նույն կետին, որտեղից սկսել ենք մեր կյանքի վերափոխումը։

#7 Կամքի ուժը «մկան» է, որը պետք է զարգացնել և, միևնույն ժամանակ, խնայել

Կամքի ուժը զարգանում է հաճախակի կիրառումից։ Եթե օրվա մեջ որոշակի գործունեություն անելու համար ստիպված եք կենտրոնացնել ձեր կամքի ուժը, ապա որոշ ժամանակ անց դուք ավելի հեշտությամբ կկարողանաք դիմել վերջինիս օգնությանը դժվար առաջադրանքներ իրականացնելիս։ Միևնույն ժամանակ օրվա ընթացքում այն «սպառվում» է, և եթե պատրաստվում եք կամքի ուժ պահանջող որևէ գործունեություն կատարտել, ապա պետք է խնայեք դրա «մկանը» օրվա ընթացքում։ Նամակներին պատասխանելը, ձանձրալի ձևաթղթեր լրացնելը կամ տևական աշխատանքը օրվա ընթացքում կարող են սպառել ձեր կամքի ուժը և տուն հասնելուց հետո դուք այլևս ի զորու չլինեք կամքի ուժ պահանջող որևէ այլ առաջադրանք իրականացնել։

#8 Շրջափուլի չորրորդ գործոնը

Պատկերացնենք, որ ձեզ պարբերաբար լանչից հետո շոկոլադ են առաջարկում (ազդանշան)։ Դուք ուտում եք շոկոլադե սալիկը (վարք), արյան մեջ բարձրանում է դոֆամինի չափաբաժինն ու դուք ձեզ բավարարված եք զգում (պարգև)։

դոֆամինի չափաբաժնի փոփոխությունը սովորությունը ձևավորվելիս

Երբ սովորությունը արմատավորվում է, ամեն օր լանչից անմիջապես հետո (ազդանշան) ձեզ մոտ ի հայտ է գալիս որևէ քաղցր բան ուտելու բուռն ցանկություն։ Դուք ուտում եք շոկոլադը (վարք) և քիչ թե շատ բավարարվում (պարգև), սակայն դոֆամինի քանակը պարգև ստանալիս արդեն առաջվանը չէ։ Այժմ արդեն դոֆամինն իր գագաթնակետին է հասնում ազդանշանից անմիջապես հետո, երբ դուք լցված եք սպասումով։

դոֆամինի չափաբաժնի փոփոխությունը սովորությունն արմատավորվելուց հետո

Այսկերպ, ի հայտ է գալիս սովորության շրջափուլի չորրորդ և գաղտնի գործոնը՝ բուռն ցանկությունը։ Հենց այսկերպ են արմատավորվում բոլոր տեսակի կախվածությունները։ Ազդանշանից անմիջապես հետո ի հայտ է գալիս բուռն ցանկություն, որը մոտիվացնում է մեզ կատարել այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է պարգևին հասնելու համար։ Բայց, միևնույն ժամանակ, պարգևն այլևս չի պատճառում առաջվա հաճույքը, քանի որ դրան սպասելը ավելի շատ է գրգռում գլխուղեղը, քան բուն պարգևը։

#9 Սովորությունները կազմակերպության ներսում

Սովորությունները ոչ միայն անհատի, այլ նաև կազմակերպությունների կարևորագույն մասն են։ Կազմակերպությունները ևս կարող են ունենալ կառուցողական և ապակառուցողական սովորություններ։ Ապակառուցողական սովորություններով կազմակերպությունը չի կարող փոխվել ղեկավարի այս կամ այն հրահանգով։ Ճգնաժամերը չափազանց արժեքավոր հնարավորություն են ընձեռում կազմակերպության սովորությունները փոփոխելու համար։ Եվ քանի որ սովորությունները առավել դյուրին են ենթարկվում փոփոխությունների ճգնաժամային իրավիճակներում, խելացի ղեկավարներն օգտվում են նման իրադրություններից կամ առաջ են բերում ճգնաժամի համընդհանուր ընկալում և սերմանում անհրաժեշտ կառուցողական սովորություններ, մինչև որ բոլոր աշխատակիցները վերակառուցում են իրենց վարքը՝ համապատասխան ձևավորվող սովորության։

․․․

Չարլզ Դյուհիգն ասում է. «Ձեր իրական և ցանկալի ես-ի միջև տարբերությունը ձեր գործողություններն են»։ Սկզբում մենք ձևավորում ենք սովորություններ, այնուհետ, սովորություններ են ձևավորում մեր անձը։ Թերագնահատել սովորությունները, նշանակում է թերագնահատել սեփական կյանքի մի ահռելի մաս։ Ձևավորեք կառուցողական սովորություններ, հասկացեք և փոխեք ապակառուցողական սովորությունները։ Թույլ տվեք, որ սովորություններն աշխատեն ոչ թե ձեր դեմ, այլ ձեր օգտին։

Thanks to Aram Mkhoyan. 

Աղբյուրը